برای «اعمال محدودیت‌های بودجه‌ای» و «جلوگیری از افزایش هزینه‌های عمومی دولت»، دولت‌ها معمولاً یک چارچوب برنامه‌ریزی چندمرحله‌ای طراحی می‌کنند. این کار صرفاً با دستور و بخشنامه محقق نمی‌شود؛ نیاز به سازوکارهای نظارتی، ساختاری و انگیزشی دارد.

۱) تدوین «قانون بودجه‌ریزی مبتنی بر سقف» (Expenditure Ceiling Framework)
🔹 تعیین سقف سه‌ساله برای هزینه‌های کل دولت
🔹 محدود کردن رشد هزینه‌ها به رشد واقعی درآمدهای پایدار
🔹 ممنوعیت هرگونه افزایش هزینه بدون تعیین منبع تأمین آن
🔴نتیجه: انضباط، پیش‌بینی‌پذیری و جلوگیری از ولنگاری مالی.

۲) اجرای «بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد»
🔹 هر دستگاه فقط به اندازه کارایی و خروجی واقعی بودجه می‌گیرد، نه بر اساس سابقه
🔹 هزینه‌های زائد، پروژه‌های کم‌بازده و نیروی مازاد شناسایی و حذف می‌شود
🔹 تخصیص بودجه برای پروژه‌های جدید، بدون مطالعه توجیهی ممنوع می‌شود
🔴نتیجه: کاهش هزینه‌های جاری و افزایش بهره‌وری.

۳) اصلاح ساختار «هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر» دولت
🔹 اصلاح نظام حقوق و مزایا و جلوگیری از رشد خودکار هزینه‌های پرسنلی
🔹 تجمیع صندوق‌های بازنشستگی پرهزینه و ناتراز
🔹 سامان‌دهی یارانه‌های انرژی و تبدیل آن به یارانه هدفمند یا نقدی
🔴نتیجه: کنترل هزینه‌های بلندمدت که مانند «گلوله برفی» رشد می‌کنند.

۴) واقعی‌سازی پروژه‌ها و جلوگیری از ایجاد تعهدات جدید
🔹 توقف پروژه‌های نیمه‌تمام غیرضروری
🔹 ممنوعیت اضافه کردن پروژه‌ها بدون تأمین مالی مشخص
🔹 اولویت‌بندی پروژه‌ها با مدل «هزینه-فایده» (Cost–Benefit)
🔴نتیجه: کاهش بار مالی آینده و کنترل فرساینده هزینه‌های عمرانی.

۵) شفافیت مالی و کنترل فساد
🔹 راه‌اندازی سامانه رصد لحظه‌ای پرداخت‌های دولت
🔹 انتشار عمومی قراردادها و مناقصات
🔹 ممنوعیت پرداخت‌های خارج از شبکه خزانه
🔴نتیجه: جلوگیری از هزینه‌های پنهان، موازی‌کاری و رانت.

۶) تنظیم «قانون بدهکار نکردن دولت»
🔹 ممنوعیت برداشت از بانک مرکزی
🔹 ممنوعیت ایجاد بدهی جدید بدون مجوز مجلس
🔹 الزام ثبت همه بدهی‌ها در سامانه شفاف بدهی عمومی
🔴نتیجه: جلوگیری از کسری بودجه پنهان و تورم‌زا.

۷) تقویت درآمدهای پایدار برای کاهش فشار بودجه
🔹 اصلاح نظام مالیاتی و حذف معافیت‌های غیرضروری
🔹 مالیات بر ثروت‌های بزرگ و فعالیت‌های کم‌زحمت (منابع بادآورده)
🔹 توسعه پایه‌های مالیاتی بدون فشار بر دهک‌های پایین
🔴نتیجه: کاهش نیاز به استقراض و کاهش کسری بودجه.

۸) کنترل هزینه‌های شرکت‌های دولتی (نقطه‌ی فراموش‌شده بودجه)
🔹 تعیین سقف برای هزینه‌کرد شرکت‌های دولتی
🔹 سودآوری اجباری شرکت‌هایی که از دولت یارانه پنهان می‌گیرند
🔹 تجدید ساختار شرکت‌های زیان‌ده
🔴نتیجه: کاهش بخش پنهان هزینه‌های عمومی که معمولاً بزرگ‌تر از بودجه رسمی است.

✅مخلص کلام

کنترل هزینه‌های دولت بدون ایجاد رکود یا اختلال مالی، نیازمند یک برنامه ساختاری، شفاف و قابل پایش است. چهار محور کلیدی وجود دارد:

۱) سقف‌گذاری هزینه‌ای دولت
دولت باید برای سه سال آینده سقف قطعی هزینه تعیین کند و هیچ دستگاهی اجازه افزایش هزینه بدون منبع درآمدی مشخص نداشته باشد. این سیاست در کشورهای کم‌تورم، اصلی‌ترین ابزار مهار ولنگاری مالی است.

۲) بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد
بودجه دستگاه‌ها باید بر اساس خروجی واقعی تعیین شود. حذف هزینه‌های زائد، کنترل نیروی مازاد و توقف پروژه‌های ناکارآمد می‌تواند بخش بزرگی از هزینه‌های جاری را کاهش دهد.

۳) سامان‌دهی هزینه‌های بلندمدت
بخش زیادی از هزینه‌های دولت «اجتناب‌ناپذیر» است؛ مانند حقوق، بازنشستگی و یارانه انرژی. اصلاح این ساختارها — خصوصاً یارانه‌ها و صندوق‌ها — کلید کنترل تورم در میان‌مدت است.

۴) شفافیت مالی و ممنوعیت بدهکارکردن دولت
سامانه رصد لحظه‌ای پرداخت‌ها، انتشار قراردادها و ثبت شفاف همه بدهی‌ها باعث حذف هزینه‌های پنهان و جلوگیری از کسری بودجه تورم‌زا می‌شود.

هر زمان دولت از مسیر شفافیت، انضباط هزینه‌ای و بودجه‌ریزی عملکردی حرکت کرده، نیاز به چاپ پول و فشار بر پایه پولی کاهش یافته است. اجرای این برنامه، مسیر پایدارترین نوع مهار تورم در اقتصاد ایران است.