برای پاسخ به این سوال باید عوامل مختلفی بررسی شود که خلاصه به بررسی آن ها میپردازیم:

🔴افزایش درآمد نفتی به معنی افزایش دسترسی به ارز نیست:
درآمد نفتی اسماً افزایش یافته، اما عملاً بخش زیادی از آن قابل‌استفاده نیست ، تحریم‌های بانکی و نفتی باعث شده دسترسی مستقیم به ارز حاصل از فروش نفت محدود باشد.بخش زیادی از پول نفت در کشورهایی مثل چین، هند یا عراق به‌صورت تهاتر یا مسدود در حساب‌های واسط نگهداری می‌شود.بنابراین دولت روی کاغذ درآمد نفتی دارد، ولی در واقع نقدینگی دلاری در دسترسش محدود است.

🔴 رشد هزینه‌ها سریع‌تر از رشد درآمدهاست:
حتی اگر درآمد ارزی افزایش یابد، هزینه‌های دولت (بودجه جاری) رشد بیشتری داشته در بخش هایی مثل پرداخت یارانه نقدی و یارانه انرژی ، حقوق و دستمزد بخش عمومی ، هزینه‌های عمرانی و نظامی ، بدهی‌های انباشته دولت به صندوق‌ها و بانک‌ها و... بنابراین تراز بودجه منفی می‌ماند، حتی با فروش بیشتر نفت!

🔴تراز تجاری فرآورده‌ها منفی شده:
به‌ویژه در مورد بنزین مصرف داخلی بنزین در سال‌های اخیر (۱۴۰۳–۱۴۰۴) به بیش از ۱۲۰ میلیون لیتر در روز رسیده و ظرفیت پالایشگاه‌ها افزایش نیافته یا بعضاً به‌دلیل کمبود خوراک ، کمتر از ظرفیت کار می‌کنند در نتیجه کشور از صادرکننده خالص بنزین به واردکننده تبدیل شده و واردات بنزین نیاز به ارز نقدی قابل‌انتقال دارد، نه ارزهای مسدود. همین موضوع فشار ارزی ایجاد می‌کند.


🔴سیاست ارزی و نرخ چندگانه:
وجود چند نرخ ارز (مثلاً نیما، توافقی، آزاد) باعث شده منابع ارزی واقعی کمتر از برآورد رسمی باشد و صادرکنندگان بخشی از ارز خود را با نرخ پایین‌تر به نیما عرضه کنند اما واردات بنزین یا کالاهای اساسی با نرخ‌های بالاتر انجام شود، که هزینه ارزی را بالا می‌برد.

🔴 بازگشت ناقص ارز صادراتی و خروج سرمایه:
بخشی از ارز صادرات غیرنفتی (پتروشیمی، فولاد، مس و …) به‌طور کامل به چرخه رسمی برنمی‌گردد و همزمان، خروج سرمایه از کشور به شکل خرید ملک، رمز ارز یا انتقال دارایی به خارج، تراز ارزی را منفی می‌کند.

🔴کسری بودجه ساختاری:
حتی بدون در نظر گرفتن ارز، کسری بودجه ایران ساختاری است درآمدهای پایدار مالیاتی پایین و در مقابل وابستگی شدید به نفت و از طرفی افزایش تعهدات جاری دولت با عث میشود حتی اگر درآمد نفتی زیاد شود، پایه کسری بودجه تغییر چندانی نمی‌کند.


✅ خلاصه موارد:
درآمد نفتی بالا لزوماً بهبود وضعیت ارزی و مالی دولت را تضمین نمی‌کند و به‌دلیل تحریم، عدم دسترسی به ارز نقد، رشد هزینه‌ها، افزایش مصرف داخلی و ناترازی انرژی ، دولت هم‌زمان با درآمد ارزی غیرقابل‌دسترس و کسری بودجه واقعی مواجه است.(به نمودار پیوست شده دقت کنید با وجود رشد پیوسته درآمد نفتی (خط آبی)، دسترسی واقعی به ارز (خط نارنجی) با سرعت بسیار کمتر افزایش یافته و در نتیجه کسری بودجه (خط سبز) همچنان در مسیر منفی و رو به افزایش باقی مانده است یعنی افزایش فروش نفت نتوانسته فشار مالی و ارزی دولت را جبران کند.)