نرخ بهره بین بانکی، نرخی است که توسط بانک مرکزی، بر اساس شرایط اقتصادی کشور و جهت اعمال سیاستگذاریهای پولی تعیین میشود. این نرخ به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم بر سایر بازارها اثرگذار است. در این مقاله به تشریح این نرخ و اثر آن بر سایر بازارها به ویژه بورس پرداخته شده است. عملیات اصلی بانکداری، اخذ سپرده از سوی سرمایهگذاران و سرمایهگذاری با آن در قالب اعطای تسهیلات به متقاضیان و سایر سرمایهگذاریها است. یکی از مهمترین مواردی که بانکها باید در پایان هر روز در نظر بگیرند، حفظ نقدینگی لازم جهت پوشش برداشت زودهنگام از سوی سپردهگذاران و سایر ریسکها است تا با کسری مواجه نشوند.(مبحث بخش دوم هدایت نقدینگی)
🔴چرا بانکها از یکدیگر وام میگیرند؟
بانکها از یکدیگر وام کوتاهمدت میگیرند تا نقدینگی مورد نیاز خود را برای انجام عملیات روزانه، تسویه حسابهای پایان روز و پاسخ به تقاضاهای برداشت مشتریان تامین کنند. در واقع، بانکها ممکن است در برخی مواقع با کمبود نقدینگی مواجه شوند و برای جبران این کمبود، به وامهای کوتاهمدت از سایر بانکها نیاز پیدا کنند. این وامها در بسیاری از کشورها معمولا تحت قراردادهای بازخرید (ریپو) انجام میشوند که طی آن، بانکها اوراق بهادار دولتی را به یکدیگر میفروشند و سپس با نرخ بهرهای مشخص آن را دوباره بازخرید میکنند.
اما در ایران، این نوع قراردادها (ریپو) فقط با بانک مرکزی انجام میشود، نه بین خود بانکها. بنابراین، وقتی بانکها نتوانند نقدینگی مورد نیاز خود را از سایر بانکها تامین کنند، به بانک مرکزی مراجعه میکنند و از طریق عملیات بازار باز و قرارداد ریپو با بانک مرکزی، منابع لازم را دریافت مینمایند. همچنین، بانکها برای کاهش هزینههای تامین مالی خود نیز از وامهای بین بانکی استفاده میکنند، چرا که این وامها معمولا ارزانتر از منابع تامین مالی دیگر است. علاوه بر این، نرخ بهره بین بانکی به عنوان ابزاری برای کنترل نقدینگی در سیستم بانکی و سیاستهای پولی بانک مرکزی استفاده میشود که میتواند تاثیرات قابل توجهی بر نرخ بهره وامها، تورم و وضعیت اقتصادی داشته باشد.
در صورتی که در پایان روز بانک با کسری نقدینگی مواجه شود، برای تراز کردن حسابها و تامین منابع نقدی لازم، از بانکهای دیگر وام یا تسهیلات کوتاهمدت که عمدتا یک شبه است، دریافت میکند. این تسهیلات تحت عنوان «تسهیلات شبانه» شناخته میشوند و با نرخ سود مشخص که توسط بانک مرکزی تعیین میشود، پرداخت میشود. مدت زمان این تسهیلات معمولا از یک شب تا حداکثر یک هفته است و به منظور حفظ تعادل نقدینگی در سیستم بانکی و تسویه حسابها، استفاده میشوند.
🔴بازار بین بانکی چیست؟
بازار بین بانکی بازاری است که جهت مبادلات مالی میان بانکها و سایر موسسات اعتباری با یکدیگر و برای اعمال سیاستهای پولی از سوی بانک مرکزی ایجاد شده است. این بازار عمق بسیار و معاملات پرحجمی دارد و جهت کاهش اضافه برداشت بانکها، کاهش استقراض بانکها از بانک مرکزی، مدیریت صحیح نقدینگی از سوی بانکها، کاهش یا افزایش نقدینگی کشور و کنترل تورم و ایجاد رشد اقتصادی ایجاد شده است.
در واقع بازار بین بانکی دو کاربرد مهم و اساسی دارد. اولین کاربرد آن کمک به بانک مرکزی برای اعمال سیاستهای پولی است. دومین کاربرد، تامین مالی بانکها و موسسات اعتباری و مالی از یکدیگر است. بانک مرکزی از طریق تغییر در نرخ سود در این بازار نظارت و اهداف خود را مرتفع میکند. حجم معاملات در این بازار خیلی بالا است و اثر بسیاری بر نرخ سود دارد. نرخ سودی که بانک مرکزی به صورت هفتگی اعلام میکند بر اساس میانگین موزون روزانه به دست میآید.
بازار بین بانکی نقش مهمی در ایجاد تامین نقدینگی در کوتاه مدت از سوی بانکها دارد و منجر به بهبود عملیات بانکداری میشود. بازار بین بانکی در کشور ایران از تیرماه ۱۳۸۷ رسما شروع به کار کرد. نظارت کامل و تعیین نرخ سود بر این بازار به عهده بانک مرکزی است. بر اساس آخرین آمارهای بانک مرکزی از مبادلات در بازار بین بانکی در سال ۱۴۰۲، حجم معاملات در این بازار در سال ۱۴۰۲ حدود ۹۸۷ هزار میلیارد ریال بوده است. در سال ۱۴۰۱ این عدد ۱۰۷۴ هزار میلیارد ریال بوده است. در جدول ذیل که بانک مرکزی در سایت خود منتشر کرده است
🔴قراردادهای بازخرید و بازخرید معکوس در بازار بین بانکی:
در بازار بین بانکی، بانکها از ابزارهای مختلفی برای تامین نقدینگی و مدیریت منابع مالی خود استفاده میکنند. یکی از این ابزارها، قراردادهای بازخرید (Repurchase Agreements یا ریپو) و بازخرید معکوس (Reverse Repurchase Agreements یا Reverse Repo) است که نقش کلیدی در مبادلات مالی میان بانکها و موسسات اعتباری ایفا میکنند.
🟢قراردادهای بازخرید (ریپو): در این قرارداد، یک بانک اوراق بهادار (عمدتا اوراق دولتی) را به بانک دیگر میفروشد و توافق میکند که این اوراق را در تاریخ مشخصی با نرخ سود معین خریداری مجدد کند. در ایران، طرف دوم این قراردادها عمدتا بانک مرکزی است و نه سایر بانکها؛ به همین دلیل قراردادهای ریپو در ایران بیشتر در چارچوب عملیات بازار باز بانک مرکزی برای مدیریت نقدینگی سیستم بانکی انجام میشود. در واقع، این نوع قرارداد یک ابزار قرضدهی کوتاهمدت است که به بانکها کمک میکند تا نقدینگی خود را تامین کنند. نرخ سود این قراردادها به عنوان نرخ سود بین بانکی یا همان نرخ ریپو شناخته میشود و بستگی به شرایط اقتصادی و سیاستهای پولی بانک مرکزی دارد.
🟢قراردادهای بازخرید معکوس: در قرارداد بازخرید معکوس، فرآیند دقیقا برعکس قرارداد بازخرید است. در این قرارداد، بانک مرکزی یا بانکهای دیگر اوراق بهادار را به بانک فروشنده میفروشند و توافق میکنند که در تاریخ معین این اوراق را دوباره خریداری کنند. این نوع قرارداد به بانکها این امکان را میدهد که نقدینگی خود را کاهش دهند و به کنترل بیشتر بر منابع مالی خود بپردازند. در شرایط خاص، بانکها میتوانند از این ابزار برای کاهش مازاد نقدینگی و مدیریت عرضه پول استفاده کنند.
در مجموع، قراردادهای بازخرید و بازخرید معکوس نه تنها به مدیریت نقدینگی در سطح کلان کمک میکنند، بلکه به بانک مرکزی این امکان را میدهند که سیاستهای پولی خود را به طور موثر و هدفمند اعمال کند.
🔴تفاوت نرخ بهره بین بانکی در اقتصاد دستوری و غیر دستوری:
تفاوت نرخ سود بین بانکی در اقتصاد دستوری و غیر دستوری به نحوه تعیین و نظارت بر این نرخها و تاثیرات آنها بر سیستم اقتصادی و بانکی مربوط میشود. در اقتصاد دستوری، نرخ سود بین بانکی به طور مستقیم توسط بانک مرکزی یا نهادهای دولتی تعیین میشود و تحت نظارت دقیق قرار دارد. این نرخها ممکن است برای تحقق اهداف خاص اقتصادی مانند کنترل تورم یا تحریک وامدهی به صورت مصنوعی تنظیم شوند، که باعث محدودیت در انعطافپذیری نرخ سود میشود. بانکها نمیتوانند نرخها را بر اساس نیازهای خود تنظیم کنند و این میتواند به مشکلاتی مانند کمبود نقدینگی یا عدم تاثیرگذاری صحیح سیاستهای پولی منجر شود. بانک مرکزی در این مدل نقش مهمی در نظارت و مدیریت نقدینگی سیستم بانکی دارد، اما با محدودیتهایی در تاثیرگذاری بر بازار مواجه است.
در مقابل، در اقتصاد غیر دستوری، نرخ سود بین بانکی از طریق تعاملات بازار و عرضه و تقاضا تعیین میشود. در این مدل، بانکها به رقابت با یکدیگر میپردازند و نرخ سود به سرعت و به طور طبیعی به تغییرات اقتصادی و نیازهای بازار واکنش نشان میدهد. این امر موجب انعطافپذیری بیشتر در تنظیمات بانکها میشود و آنها میتوانند به راحتی خود را با شرایط جدید اقتصادی وفق دهند. در واقع، این مدل سازگاری سریعتری با شرایط اقتصادی دارد، اما ممکن است نوسانات و عدم پیشبینیپذیری بیشتری ایجاد کند که بر ثبات اقتصادی اثر منفی میگذارد. بانک مرکزی در اقتصاد غیردستوری تنها نقش نظارتی دارد و نمیتواند به طور مستقیم بر نرخ سود بین بانکی تاثیر بگذارد. هرچند این مدل امکان سازگاری سریعتر با تغییرات اقتصادی را فراهم میآورد، ولی در عین حال ممکن است با نوسانات بیشتر و عدم پیشبینیپذیری بیشتری روبهرو شود که میتواند تاثیرات منفی بر ثبات اقتصادی داشته باشد.
✅جمع بندی:
به طور کلی، نرخ بهره بین بانکی یا همان نرخ repo، به عنوان یک شاخص کلیدی در تعیین وضعیت اقتصادی و پولی کشورها، تاثیرات چشمگیری بر بازارهای مالی، وامها و سیاستهای پولی دارد. این نرخ که نشاندهنده هزینه استقراض پول بین نهادهای مالی است، به ویژه در کشورهای با سیستم نرخ شناور اهمیت زیادی پیدا میکند. تغییرات در نرخ بهره بین بانکی میتواند به طور مستقیم بر نرخ سود بانکی، قدرت خرید مصرفکنندگان، عرضه و تقاضای پول و در نهایت عملکرد بورس تاثیر بگذارد. در کشورهای با سیستم اقتصادی دستوری، این نرخ از سوی بانک مرکزی تحت کنترل قرار میگیرد و نمیتواند بهطور فوری بر بازار تاثیرگذار باشد، اما در بلندمدت، تغییرات آن میتواند فشار زیادی به بانکها برای تامین نقدینگی وارد کند.
